Florfenicol dùng trong thủy sản khi nào phù hợp? Tìm hiểu bệnh vi khuẩn có thể đáp ứng florfenicol, những trường hợp không nên dùng, kháng thuốc, kháng sinh đồ và thời gian ngừng thuốc.

Florfenicol dùng trong thủy sản: Khi nào phù hợp, khi nào không?

Florfenicol là một trong những hoạt chất kháng sinh khá quen thuộc trong điều trị bệnh do vi khuẩn trên cá. Trong thực tế nuôi thủy sản, florfenicol thường được nhắc đến khi cá xuất hiện các bệnh nhiễm khuẩn như xuất huyết, nhiễm khuẩn huyết, bệnh do Edwardsiella hoặc một số vi khuẩn khác.

Tuy nhiên, florfenicol không phải là loại thuốc có thể dùng cho mọi trường hợp cá bệnh.

Có những tình huống florfenicol có thể là lựa chọn phù hợp, nhưng cũng có nhiều trường hợp dùng thuốc vừa không mang lại hiệu quả, vừa làm tăng nguy cơ kháng kháng sinh và tồn dư trong sản phẩm thủy sản.

Vì vậy, câu hỏi quan trọng không phải là:

“Florfenicol có mạnh không?”

Mà phải là:

“Tác nhân gây bệnh hiện tại có phù hợp để sử dụng florfenicol hay không?”

Florfenicol là kháng sinh gì?

Florfenicol là kháng sinh thuộc nhóm phenicol.

Thuốc có tác dụng ức chế quá trình tổng hợp protein của vi khuẩn thông qua tác động lên ribosome, từ đó làm hạn chế khả năng phát triển và nhân lên của vi khuẩn.

Florfenicol được phát triển với mục đích sử dụng trong thú y và hiện có các sản phẩm được cấp phép sử dụng trên một số nhóm cá tại nhiều quốc gia.

Chẳng hạn, FDA Hoa Kỳ đã phê duyệt các sản phẩm chứa florfenicol sử dụng qua thức ăn cho một số loài cá nuôi nước ngọt trong những chỉ định cụ thể liên quan đến Edwardsiella ictaluri, Flavobacterium psychrophilum, Aeromonas salmonicida, Flavobacterium columnare và Streptococcus iniae.

Điều này cho thấy florfenicol có giá trị trong điều trị một số bệnh vi khuẩn trên cá, nhưng không có nghĩa thuốc phù hợp với mọi bệnh hoặc mọi đối tượng thủy sản.

Khi nào florfenicol có thể phù hợp?

Khi đã xác định bệnh có nguyên nhân do vi khuẩn

Florfenicol là kháng sinh nên chỉ có ý nghĩa khi bệnh liên quan đến vi khuẩn nhạy cảm với hoạt chất này.

Ví dụ, cá có thể xuất hiện các dấu hiệu như:

• Xuất huyết ngoài da.
• Lở loét.
• Bụng trướng.
• Gan, thận hoặc lách bất thường.
• Cá bơi lờ đờ.
• Giảm ăn.
• Tỷ lệ chết tăng.

Nhưng chỉ dựa vào những dấu hiệu trên chưa đủ để kết luận phải sử dụng florfenicol.

Nhiều bệnh ký sinh trùng, virus hoặc vấn đề môi trường cũng có thể gây biểu hiện tương tự.

Vì vậy, bước đầu tiên vẫn phải là xác định nguyên nhân.

Khi vi khuẩn còn nhạy với florfenicol

Đây là điều quan trọng nhất.

Nếu vi khuẩn gây bệnh đã kháng florfenicol thì việc tăng liều hoặc kéo dài thời gian sử dụng không phải là giải pháp hợp lý.

Trong những ca bệnh tái phát nhiều lần hoặc đã sử dụng nhiều loại kháng sinh trước đó, nên lấy mẫu bệnh phẩm để:

• Phân lập vi khuẩn.
• Định danh tác nhân.
• Làm kháng sinh đồ.

WOAH khuyến cáo việc sử dụng thuốc kháng khuẩn trong thủy sản cần dựa trên chẩn đoán phù hợp và, khi có thể, kết quả xét nghiệm độ nhạy kháng sinh.

Nói đơn giản:

Kháng sinh đồ cho thấy nhạy florfenicol thì florfenicol mới thực sự đáng cân nhắc.

Khi cá vẫn còn khả năng ăn

Trong nuôi cá, florfenicol thường được đưa vào cơ thể thông qua thức ăn.

Điều này dẫn tới một vấn đề rất thực tế:

Nếu cá đã bỏ ăn gần như hoàn toàn, dù người nuôi trộn thuốc đúng vào thức ăn thì lượng thuốc thực tế đi vào cơ thể cá vẫn rất thấp.

Lúc này, thất bại điều trị có thể không phải do thuốc yếu hoặc vi khuẩn kháng thuốc mà đơn giản là cá không ăn đủ thuốc.

Do đó, việc phát hiện bệnh sớm rất quan trọng.

Điều trị khi cá mới giảm ăn thường thuận lợi hơn rất nhiều so với chờ đến khi đàn cá gần như ngừng ăn.

Florfenicol thường được nhắc tới trong những bệnh nào?

Các chỉ định được phê duyệt khác nhau tùy quốc gia, loài cá và sản phẩm.

Ở Hoa Kỳ, các sản phẩm florfenicol dùng trong thức ăn cho cá đã được FDA phê duyệt cho một số bệnh như:

• Bệnh nhiễm khuẩn đường ruột trên cá da trơn liên quan Edwardsiella ictaluri.
• Bệnh columnaris liên quan Flavobacterium columnare.
• Nhiễm Streptococcus iniae trên một số nhóm cá nước ấm.
• Bệnh do Aeromonas salmonicida trên salmonid.
• Bệnh nước lạnh do Flavobacterium psychrophilum.

Ở Việt Nam, các danh mục thuốc thú y thủy sản trước đây cũng ghi nhận sản phẩm chứa florfenicol có chỉ định điều trị bệnh xuất huyết đường ruột trên cá da trơn do Edwardsiella ictaluri.

Tuy nhiên, người nuôi không nên lấy chỉ định của một sản phẩm hoặc một quốc gia để áp dụng cho tất cả loài nuôi.

Cần đọc đúng nhãn sản phẩm được phép lưu hành và tuân thủ quy định hiện hành tại nơi sản xuất.

Khi nào không nên dùng florfenicol?

Khi chưa biết cá mắc bệnh gì

Một trong những sai lầm phổ biến nhất là thấy cá chết, xuất huyết hoặc bỏ ăn rồi lập tức trộn florfenicol.

Cách xử lý này có thể thất bại vì nguyên nhân thực tế có thể là:

• Ký sinh trùng.
• Virus.
• Thiếu oxy.
• NH3 cao.
• NO2 cao.
• Biến động pH.
• Nhiệt độ thay đổi mạnh.
• Tổn thương mang.
• Chất hữu cơ đáy quá cao.

Trong những trường hợp đó, florfenicol không xử lý được nguyên nhân chính.

Khi bệnh do ký sinh trùng

Nếu cá bị:

• Trùng bánh xe.
• Trùng quả dưa.
• Sán mang.
• Sán da.
• Một số nhóm ký sinh trùng khác.

Florfenicol không phải thuốc điều trị nguyên nhân.

Kháng sinh chỉ có thể được cân nhắc khi xuất hiện nhiễm khuẩn thứ phát và có chỉ định chuyên môn phù hợp.

Khi bệnh do virus

Kháng sinh không tiêu diệt virus.

Việc dùng florfenicol cho một bệnh thuần túy do virus không làm virus biến mất.

Trong trường hợp này, trọng tâm thường phải chuyển sang:

• Giảm stress.
• Cải thiện môi trường.
• Quản lý mật độ.
• Kiểm soát lây lan.
• Hỗ trợ sức khỏe vật nuôi.

Khi cá gần như đã bỏ ăn hoàn toàn

Nếu sử dụng florfenicol qua thức ăn nhưng cá không ăn, lượng thuốc đi vào cơ thể sẽ không đạt yêu cầu.

Lúc này, tăng lượng thuốc trong cám không giải quyết được vấn đề.

Thậm chí phần thức ăn có thuốc không được ăn hết còn có thể đi xuống đáy ao, làm tăng lượng kháng sinh phát tán vào môi trường.

Có nên dùng florfenicol để phòng bệnh?

Không nên sử dụng kháng sinh thường xuyên chỉ để “phòng cho chắc”.

WOAH nhấn mạnh rằng lạm dụng và sử dụng quá mức thuốc kháng khuẩn trong nuôi thủy sản làm tăng nguy cơ xuất hiện và lan truyền vi khuẩn kháng thuốc.

Kháng sinh nên được sử dụng khi thực sự cần thiết.

Muốn giảm bệnh vi khuẩn lâu dài, hiệu quả hơn là kiểm soát:

• Chất lượng con giống.
• Mật độ nuôi.
• Chất lượng nước.
• Oxy hòa tan.
• Chất hữu cơ đáy.
• Chất lượng thức ăn.
• Stress.
• An toàn sinh học.

Một ao nuôi có môi trường ổn định sẽ làm giảm áp lực bệnh và giảm nhu cầu sử dụng kháng sinh.

Vì sao dùng florfenicol nhiều lần có thể ngày càng kém hiệu quả?

Khi sử dụng một kháng sinh lặp đi lặp lại, những vi khuẩn nhạy thuốc bị loại bỏ trước.

Những vi khuẩn có khả năng chịu thuốc tốt hơn có thể sống sót và tiếp tục nhân lên.

Qua nhiều vòng điều trị, quần thể vi khuẩn có thể ngày càng khó kiểm soát.

Đây chính là áp lực chọn lọc kháng thuốc.

Khi đó người nuôi thường rơi vào vòng lặp:

Florfenicol không hiệu quả
↓
Tăng liều
↓
Kéo dài thời gian
↓
Đổi sang kháng sinh khác
↓
Phối hợp nhiều kháng sinh.

Nhưng cách xử lý này có thể khiến tình hình kháng thuốc trở nên phức tạp hơn.

WOAH coi sử dụng kháng sinh có trách nhiệm là một trong những biện pháp quan trọng nhằm duy trì hiệu lực thuốc, giảm kháng kháng sinh và hạn chế tồn dư trong thực phẩm thủy sản.

Cá dùng florfenicol không khỏi có phải đã lờn thuốc?

Không nhất thiết.

Có ít nhất 5 khả năng cần xem xét.

Sai bệnh

Bệnh không phải do vi khuẩn.

Sai tác nhân

Có vi khuẩn nhưng vi khuẩn đó không nhạy với florfenicol.

Cá ăn quá ít

Lượng thuốc thực tế cá hấp thu không đủ.

Môi trường chưa được xử lý

NH3, NO2, thiếu oxy hoặc chất hữu cơ cao vẫn tiếp tục làm cá stress và tổn thương.

Vi khuẩn đã kháng thuốc

Đây chỉ là một trong nhiều nguyên nhân.

Do đó, không nên kết luận “florfenicol bị lờn” chỉ vì một đợt điều trị không hiệu quả.

Florfenicol có dùng cho tôm được không?

Đây là điểm cần đặc biệt thận trọng.

Các chỉ định được công nhận cho florfenicol trong thủy sản chủ yếu tập trung vào một số nhóm cá, không có nghĩa hoạt chất này có thể mặc định áp dụng tương tự cho tôm.

Ngoài ra, các bệnh quan trọng trên tôm có thể liên quan đến nhiều yếu tố khác nhau như:

• Vibrio.
• Virus.
• Vi bào tử trùng.
• Rối loạn đường ruột.
• Môi trường.
• Độc tố.
• Chất lượng thức ăn.

Vì vậy, không nên thấy tôm bị đường ruột, phân trắng hoặc gan tụy bất thường rồi tự động trộn florfenicol.

Với tôm thương phẩm, vấn đề quy định sử dụng thuốc và kiểm soát tồn dư càng cần được xem xét kỹ theo thị trường tiêu thụ.

Không quên thời gian ngừng thuốc

Đây là một phần rất quan trọng trong sử dụng kháng sinh cho động vật dùng làm thực phẩm.

Sau khi ngừng thuốc, cơ thể vật nuôi cần thời gian để đào thải hoạt chất và các chất chuyển hóa.

Khoảng thời gian này gọi là thời gian ngừng thuốc.

Mục tiêu là bảo đảm lượng tồn dư trong sản phẩm khi thu hoạch không vượt quá giới hạn cho phép.

EMA cũng thiết lập giới hạn dư lượng tối đa đối với florfenicol trong các loài động vật sản xuất thực phẩm, bao gồm cá.

Thời gian ngừng thuốc có thể khác nhau tùy:

• Sản phẩm.
• Hàm lượng.
• Đường sử dụng.
• Loài cá.
• Nhiệt độ nước.
• Quy định quốc gia.

Vì vậy không nên lấy thời gian ngừng thuốc của một sản phẩm để áp dụng cho sản phẩm khác.

Cách đúng là tuân thủ nhãn thuốc thú y được cấp phép và yêu cầu của cơ quan quản lý.

5 điều cần kiểm tra trước khi sử dụng florfenicol

Trước khi nghĩ đến florfenicol, người nuôi có thể tự kiểm tra 5 câu hỏi:

1. Bệnh có thực sự do vi khuẩn không?
2. Đã xác định hoặc nghi ngờ hợp lý vi khuẩn nào chưa?
3. Vi khuẩn có còn nhạy với florfenicol không?
4. Cá có còn ăn đủ để nhận thuốc qua thức ăn không?
5. Sản phẩm có được phép dùng cho loài nuôi và có tuân thủ thời gian ngừng thuốc không?

Nếu chưa trả lời được những câu hỏi này, việc sử dụng thuốc theo kinh nghiệm có rủi ro khá cao.

Sai lầm thường gặp khi sử dụng florfenicol

Sai lầm đầu tiên là sử dụng thuốc khi chưa chẩn đoán bệnh.

Sai lầm thứ hai là thấy cá chưa khỏi sau vài ngày rồi tự tăng liều.

Sai lầm thứ ba là dùng florfenicol liên tục qua nhiều vụ nuôi.

Sai lầm thứ tư là phối hợp nhiều kháng sinh mà không có căn cứ chuyên môn.

Sai lầm thứ năm là chỉ tập trung vào thuốc mà không xử lý chất lượng nước và nền đáy.

Sai lầm thứ sáu là không chú ý thời gian ngừng thuốc trước thu hoạch.

Những sai lầm này không chỉ làm tăng chi phí điều trị mà còn góp phần làm gia tăng nguy cơ kháng kháng sinh.

Điều trị vi khuẩn không chỉ có kháng sinh

Một ca bệnh vi khuẩn muốn kiểm soát tốt thường cần xử lý đồng thời nhiều yếu tố.

Người nuôi nên kiểm tra:

• Oxy hòa tan.
• pH.
• Kiềm.
• NH3.
• NO2.
• Nhiệt độ.
• Chất hữu cơ đáy.
• Mật độ nuôi.
• Khẩu phần ăn.

Sau khi bệnh được kiểm soát, cần tiếp tục chú ý đến:

• Chất lượng thức ăn.
• Phục hồi đường ruột.
• Giảm stress.
• Quản lý nước.
• Kiểm soát tải hữu cơ.

Mục tiêu không phải chỉ làm cá hết triệu chứng trong vài ngày mà là giảm nguy cơ bệnh tái phát.

Kết luận: Khi nào florfenicol phù hợp?

Florfenicol có thể là một công cụ hữu ích trong điều trị một số bệnh vi khuẩn trên cá khi:

• Xác định đúng bệnh.
• Tác nhân vi khuẩn phù hợp.
• Vi khuẩn còn nhạy thuốc.
• Cá còn khả năng ăn.
• Sản phẩm được phép sử dụng cho đối tượng nuôi.
• Tuân thủ chỉ dẫn chuyên môn và thời gian ngừng thuốc.

Ngược lại, florfenicol không phù hợp khi bệnh do virus, ký sinh trùng hoặc môi trường; không nên dùng để phòng bệnh định kỳ và cũng không nên tăng liều chỉ vì lần điều trị trước không hiệu quả.

Trong điều trị bệnh thủy sản, kháng sinh mạnh không quan trọng bằng kháng sinh đúng.

Và trước khi hỏi “nên dùng thuốc gì?”, hãy xác định chính xác “cá đang bệnh vì nguyên nhân gì?”.

Về MAYA PHARMADIS

CÔNG TY TNHH MAYA PHARMADIS cung cấp các giải pháp và sản phẩm phục vụ nuôi trồng thủy sản, chăn nuôi và xử lý môi trường, hướng đến hỗ trợ khách hàng nâng cao hiệu quả sản xuất và quản lý ao nuôi theo hướng bền vững.

MAYA PHARMADIS hỗ trợ khách hàng lựa chọn sản phẩm dựa trên đối tượng nuôi, điều kiện môi trường và mục tiêu sử dụng thực tế.

Trong bối cảnh thị trường xuất khẩu ngày càng yêu cầu cao về chất lượng nguyên liệu, việc quản lý môi trường, dinh dưỡng, sức khỏe đường ruột và an toàn sinh học ngay từ ao nuôi là nền tảng giúp giảm rủi ro và nâng cao hiệu quả sản xuất.

Hotline: 0962 520 787

Website: Mayapharmadis.com

CÔNG TY TNHH MAYA PHARMADIS – Chất lượng mang đến thịnh vượng.